Bu soruyu ara sıra kendinize sorun, korkmayın. İyi gelir. Zanna, evhama, hezeyana batmanıza bir nebze de olsa mâni olur. Delirmiş olmaktan korkmayanlar delilerdir. Korkmanız şuurunuzun yerinde olduğuna işarettir. En azından şimdilik!
Kendimizle konuşuruz. Bu başlı başına hayret edilecek bir özellik. Yine de iç konuşmanın bir sınırı var. Aştıktan sonra konuşanın kim olduğunun şüpheli hâle geldiği bir sınır vardır. Konuşan sesin rengi, tınısı, vurgusu, etkisi biz fark etmeden değişebilir. İç sesimizi tanımayı öğrenememişsek masum sanılarımız kolayca kötücül sanrılara dönüşebilir. Ve bu hâl deliliğe vardığında bildiğimiz manadaki konuşma, insana mahsus diyalojik konuşma kesilir. Delilik kişinin kendi başına kalmasıdır. Başkalarına konuşmaya, başkalarının konuşmasına ihtiyacı vardır zihnin. Birbirini dengeleyecek iç ve dış yankılara. Eşyadan ve insanlardan akseden çeşit çeşit seslere, titreşimlere. Denge bozulunca, yankılar kesilince delilik kaçınılmaz olur. Frekans çeşitliliği bedenin ve zihnin yükünü dengeleyip hafifletir. Hiçbirimizin bedeni ve zihni içten sürekli kaynayıp taşan, dıştan sürekli içe dolan titreşimleri almaya ve iletmeye güç yetiremez. Tersi de doğrudur: Beden ve zihin alamayınca kurur, veremeyince çatlar. Bu yüzden bazen akımı tek yönlü yavaşlatmak, alma-verme dengesini dengelemek şarttır.
Kendimizi aklı başında saymak için alelacele sayısız delil gösterebiliriz. Ama söz deliliğe geldiğinde işi şakaya vurmaya başlarız. Şakadaki ciddiyet payı rahatsız edicidir çünkü. “Ben deli miyim?” sorusu bir şuur ânı sorusu olduğu kadar şuuru sınamak isteyen ikinci bir nazarın varlığını işaret ettiği için tedirginlik vericidir. İçimizde ikiliğe yer olduğunu içten içe bilsek bile bunun sürekli farkında olmayı hiçbirimiz kaldıramayız. Kim olduğumuzu bilerek, “bir” olduğumuzdan şüphe etmeden yaşarız. Benliğe dair sorular merak, hayret veya özlemden kaynaklanmıyorsa şüphenin ifadesidir. Kitabî, tecrübî veya hakîkî olsun şuurun bütün yüzleri yakîne dönüktür. Fakat şüphe başka! Şüphenin darbe vurduğu ilk şey yakînin kendisidir. Yakîne güvenin kaybolmasıyla nefs hayvanını bağlayacak yegâne sağlam kazıktan da oluruz. Yakînin yerini derhal “şibih-şeyler” alır. Kişi doğrudan yakîn mefhumunu baltalayıp şüphe konusu ederek, yani kendini her şeyden soyutlayabileceğini vehmederek, dolayısıyla kendini mevhum bir iç gerçekliğe kapatarak yalıtık bir yaşama yoluna girer. Bu, aklın iki temel işleyiş prensibinden ilkidir. Her şeyi unsurlarına ayırma, bağları çözme, parçaları didikleme, aşırı analitik tavır takınma hâlidir. Ta ki epistemik ve teolojik açıdan bilinemezci, sosyal ve psikolojik bakımdan atomize bir noktaya varana kadar. Her akıl sahibinde deliliğin bu türü (şizofreni) potansiyel olarak mevcuttur.
Aklın ikinci temel işleyiş ilkesi varlığın sürekliliğini algılama, var-şeyler arasında bağlantılar kurma ve varoluşsal bütünlüğe ulaşma yönelimidir. Örneğin antikite sanatçıları ve filozofları tabiata birçok ilâhî özellik atfederlerdi. Tabiatın metafizik tesirlerini iç ve dış âlemlerinde müşahede ettiklerine inanırlardı. Ve elbette kendi iz ve akislerini de taşlarda, sularda, bulutlarda arayıp bulurlardı. Tabiatın insanı hem gördüğünü hem de gösterdiğini düşünürlerdi. Akıl çağı bu görüşü hastalıklı ilan edince romantikler tabiatın yanına tarihi de ekleyerek sürekli-bağlantılı-bütünlüklü evren tasavvurunu tahkim etmeye çalıştılar. Tabiat kadar tarihin de insanla ve Yaratıcı’yla kopmaz bağlar içinde olduğunu söylediler. Bunun teolojik bir sapma mı yoksa paranoyakça bir yanılsama mı olduğu tartışması hiçbir vakit karara bağlanamadı. Ne zaman ki “toplum” icad olundu mertlik o zaman bozuldu. Tarih ve tabiat, insanların kendilerini ve Yaratıcı’larını temaşa ettikleri aynalar olmaktan çıkıverdi. Giderek insan da seyre değer olma özelliğini yitirdi. Romantikler “bire bir ilişki”nin insanıydılar. “Toplum” denen nevzuhur mahlûka baktıklarında ne kendilerini görebiliyor ne de gördüklerini bir şeye benzetebiliyorlardı.
Cemaat hayatının ferdiyet cevherini matlaştırdığı gerçek. Fakat insanın cemaat hayatına muhtaç olduğu da gerçek. İki aşırı uçta da hem akıllık hem delilik bekler bizi. Uzun süredir tarihe veya tabiata bakarak yolumuzu bulma imkânından mahrumuz. Tarihe veya tabiata bakarak kesretten vahdete ulaşmaktan bahseden yok. Peki elimizde ne var? Elde var toplum! Romantikler gibi toplumun bozuk bir ayna olduğunu söylemeyeceğim, aksine çok yaman bir aynadır diyeceğim. Toplumun aynası; tabiat gibi salt mücerret misalleri, tarih gibi salt müşahhas temsilleri yansıtmıyor. Daha karmaşık, almaşık, değişik bir kimyası var. Öyle ki toplumun aynasında tarihi ve tabiatı bile bir dereceye kadar görmek mümkün. On dokuzuncu asrın ikinci yarısından beri misaller ve temsiller ormanıdır toplum. Onunla ters düştüğünüzde kesretin şiddetine maruz kalır, ona entegre olduğunuzda vahdetten mahrum olursunuz. Delirip tarihe “dönebilir” veya tabiata “kaçabilir”siniz ama toplum böyle bir fonksiyona sahip değildir. Kuşatıcı olmasına rağmen kucaklayıcı değildir. Deliliği görülmemiş ölçekte yaygın ve sağaltılamaz hâle getiren toplumun doğasındaki bu çelişkidir.
Kuşattığı hâlde kucaklamayan şeye hapishane diyoruz. Hapishanemizin kapılarını birçok muhafız tutuyor. Muhafızlardan en tehlikelisi teknoloji destekli medya. Kaba kuvvetlerine güvenen diğer muhafızlardan farklı olarak tekno-medya, duvarları ve parmaklıkları şeffaflaştıracak türden gözbağcılık maharetlerine sahip. On dokuzuncu asır icadı olan toplumu, her gün yeniden simüle edebilecek kadar dehşetli bir manipülatör. Tekno-medyanın, özellikle sosyal medyanın algoritması kaçımızı delirtti, biliyor muyuz? Şöhretli birkaç delimiz varken gül gibi geçinip gidiyorduk. Onlar kültürel kimliğimizin orijinal ve mütemmim cüzleriydiler, bir bakıma iftihar vesilesi sayılırlardı. Fakat tekno-medya algoritmasının sistematik biçimde akıl oyunlarına maruz bırakıp delirttiği yüz milyonlarca insanla iç içe yaşamanın hiçbir eğlenceli tarafı yok. Türlü semptomlar gösteren, hassas tanılar konulmaya muhtaç, hastalıklarının hangi evresinde oldukları kestirilemeyen yüz milyonlarca ruh hastası... Bugünkü “ai-goritmik” düzende neredeyse bütün denk gelişlerin “ayarlanmış işler” oluşu “büyüsü bozulmuş dünya” tartışmalarının dibini sıyırmaya fazlasıyla yeter. Teknolojiyle büyülenmiş bugünkü dünya, teknoloji yüzünden büyüsü bozulmuş dünün dünyasından beter hâldedir.
Delilere deli olduklarını, akıllılara akıllı olduğumu ispatlamaya kalkacak değilim. İnsan oluş “ispat” ile değil “güven” ile kaimdir. İmanımızın bize verdiği en büyük armağan güvendir, güvence değil. İnsanlara sunabileceğimiz en kıymetli armağan da güvendir. “Güven” temas ettiği bünyeyi güçlendirir, dâhil olduğu terkibi şifalandırır. İnsan her hâlükârda bir terkiptir, hiçbir vakit basit olarak bulunmaz. O terkibin bileşenlerde “güven”e ne nispette yer verildiği hayatî öneme sahip. Yaratılanların birbirine karşı güveni Yaradan’a duyulan güvenden bir parçadır. Sarsmamak lazım.
Muhammed SARI (28 Cemaziyelevvel 1448 - 8 Kasım 2026)